TARİH

              Cumhuriyetin ilk yıllarındaki nüfusuyla küçük bir yerleşim yeri iken 1944 yılında ilçe olan Turhal ; bugün yüzbini aşan nüfusu, konumu ekonomik yapısı ile ülkemizin en hareketli yerleşim yerlerinden birisi haline gelmiş, adı geleceğin vilayetleri arasında geçer olmuştur.

              M.Ö. 3000 yıllarında Mezapotamya'da yaşayan Sümer alfabesi ile yazılmış iki kitabenin Turhal Kalesinde bulunduğundan söz edilmesi, Turhal'ın tarihinin 5000 yıl önceye gittiğini göstermektedir. Kesin olmamakla beraber Turhal, Kasiura, Gayura, Turnalit isimleri taşımıştır. Antik çağlarda Pontus Galatikus, ustus polemoniakus, Komona Pontik gibi adlarla anılmış olan Turhal'ın tarihinin binlerce yıl ötelere gittiği anlaşılmaktadır.

              İskender'in ortadoğu seferi ardından büyük bir baskı dönemi yaşayan Anadolu eyaletleri, komutanlar arasında bölüşülmüş; Pers soylularından Ariaretes, Gaziura'yı (Turhal) başkent yapmıştır.

              Bizans sınırları içerisinde olduğu yıllarda küçük bir yerleşim birimi olan Turhal, Beylikler döneminde Eratna Beyliği sınırları içinde idi. 1399'da ilk kez Osmanlıların eline geçti. Ankara savaşından sonra Timur'un çekilmesi ile birlikte 1413'te kesin olarak Osmanlı topraklarına katıldı Mütareke ve milli mücadele yıllarında Turhal, M.Kemal'in önderliğinde tüm varlığını ortaya koymuş, Kurtuluş Savaşında yüzlerce şehit vermiştir.

              Zengin ve engin bir tarihe sahip olan bu güzel ilçe, Cumhuriyet döneminde de önemli ünlere olaylara şahit olmuştur. yurt ekonomisinde de önemli bir yere ve paya sahiptir.

             Temeli 1933'te dönemin Sanayi Bakanı Celal Bayar tarafından atılan ve açılışı 1934 yılında İsmet İnönü tarafından yapılan ve dünyanın en kaliteli şekerini üreten Turhal(Muammer Tuksavul) Şeker Fabrikası, Turhal Makina Fabrikası yöreye hayat vermiştir.

COĞRAFİ KONUM

                Turhal,Karadeniz Bölgesinin , Orta Karadeniz Bölümünde yer almaktadır. Turhal 40'-18' kuzey enlemi ile 36'-06 Doğu boylamının kesiştiği yerdedir. Yüzölçümü 911 km2 dir. Şehir merkezi rakımı 493 tür. Yeşilırmak vadisinde bulunan Turhal ilçesi ; etrafı dağlar ve yüksek tepelerle çevrili 3 km genişliğinde 9 km uzunluğunda bir ova üzerinde bulunmaktadır. Çevredeki belli yükseltiler Kesicik Tepe( 1450m), Kamalı Çal Tepe(1200m), Mercimek Tepe(1201m) .

               Yeşilırmak Havzasında her yönden önemli olan Turhal Çöküntü alanı, Yeşilırmak ve ve yeşilırmağa karışan yan derelerin getirdiği malzeme ve aleviyonların birikmesinden meydana gelmiştir. Ovada ki yükseltiler batıdan itibaren sıralanan İskele Tepe, Kale Tepe, Varvara Tepesi, Eğer Tepe dikkati çeker.

                 Kuzeyinde Amasya ili Erbaa ilçesi, güneyinde Pazar ilçesi, batısında Zile ilçesi, doğusunda Tokat il merkezi yer almaktadır. Tokat'a uzaklığı 46km dir .Turhal nüfusu itibariyle Tokat ilinin en büyük ilçesidir.

                 Türkiye'nin en uzun  akarsularından biri olan Yeşilırmak Turhal'ın şehir merkezin-den geçmektedir. İlçede mevcut ormanlık ve fundalık alanların toplamı 40,386 hektar, tarım alanlarının toplamı 35,380 hektar, çayır ve meraların toplamı 8908 hektar, tarım dışı arazilerin toplamı 6426 hektardır.

İKLİM

            Turhal İklim özelliğinde; denize olan uzaklığın ve yükseltinin etkisi önemlidir. İlçemizde orta Karadeniz iklimi ile iç Anadolu bölgesi iklimi arasında bir geçiş iklimi görülür bu nedenle genelde ılıman bir iklime sahiptir. Genel olarak yaz mevsimi al-çak alanlarda sıcak ve kurak yüksek yerlerde serin geçer. Yeşilırmak vadisi boyun-ca iç kesimlere ulaşana Karadeniz'in nemli havası beklenmedik zamanda yağışa dönüşebilir. Kış mevsimi soğuk ve kar yağışlıdır. Kuzeyden güneye yükseltinin art-ması nedeniyle önemli farklılıklar görülür. Güneye doğru kış mevsimi daha sert bir karakter gösterir. En soğuk aylar ocak , şubat en sıcak aylar temmuz ve ağustos dur. Yıllık ortalama sıcaklık 12-9 derecedir. En az yağışı yaz mevsiminde alan Turhal da yıllık yağış miktarı 413,3 mm dir. Yaz aylarında poyraz kuzeyden eserken, bazen güneyden sam yeli rüzgarı eser. Kışın kuzeybatıdan karayel kuzeyden yıldız eser ilk baharda ise lodos görülür. Geçiş bölgesi iklim özelliklerini Taşıması nedeniyle, Tur-hal ve çevresinde, Karadeniz iklim özelliklerini yansıtan ormanlar (çam, kayın, ceviz, çınar, meşe, kızılcık, dağ kavağı vb) görülür. Karasal iklimin görüldüğü yerlerde ise bozkır bitki örtüsünün çeşitleri hakimdir. Genel olarak her iklim türünde görülen tarım ürünleri yetiştirilebilir.

NÜFUS

               Turhal ilçesi, nüfus bakımından Tokat ilinin en büyük ilçesidir. 1990 yılı nüfus sayımında Turhal merkez nüfusu 69.079’dur. Kasaba ve köy toplamı ise 36.549’dır. 2000 yılı nüfus  sayımında ise; ilçe merkez nüfusu 95.536, kasaba ve köy nüfusu ise 35.449’dır. Toplam olarak ilçenin genel nüfusu 130.805’dir. En son 2000 yılında yapılan nüfus sayımına göre, şehir merkezi nüfusu 34 ilin nüfusundan daha fazladır. Devlet İstatistik Enstitüsü Başkanlığınca yayınlanan, 2000 yılı nüfus sayımına göre ilçemizde kilometre kareye 128 kişi düşmektedir.

SOSYO-EKONOMİK DURUM

 A-    TURHAL’DA SOSYAL YAPI

               Turhal’da  gece eğlence yerleri bulunmamaktadır. İlçe merkezinde kütüphanesi, 15 adet kitap evi, 14 gazete bayii, 1 adet stadyum, 1 adet spor salonu, 2 adet halı saha, 2 adet yüzme havuzu, 2 adet gazete, 1 adet yerel televizyon, 2 adet radyo istasyonu; Ziraat,Halk, Şekerbank, Vakıfbank,Akbank ve İş Bankası bulunmaktadır.

               Şehir halkı, tatil günlerini şehir içerisindeki İskele Tepe, Belediye Sosyal Tesisleri, Pazar  civarındaki Fırat ve Kat piknik alanlarında geçirebilir.

B-SANAYİ VE TİCARET

             En önemlileri,  un fabrikası, tuğla fabrikası,  yem fabrikası,  mermer fabrikası, süt ve peynir fabrikası, kablo fabrikası, lpg dolum tesisi, tekstil sanayi, PVC boru fabrikasıdır.  Ticaret ise irili ufaklı her dalda faaliyet gösteren 4500 tane işyeri ile yapılmaktadır.

              Bankacılık faaliyetleri ilçede bulunan 6 banka şubesi ile yapılmaktadır. Bunlar, Zıraat Bankası, Halk Bankası, Şekerbank, Akbank, İş bankası, Vakıflar Bankasıdır.   

 1-TURHAL ŞEKER FABRİKASI

                 Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusu Ulu Önder Atatürk, her konuda olduğu gibi ulusal sanayinin ve şeker sanayisinin ana hedeflerini ve gereğini engin ileri görüş ve zekası ile daha 1923’lerde ortaya koyuyor ve yurdumuzun ilk şeker fabrikası olan Alpulu Şeker Fabrikası’nı ziyaretinde, 1930 yılında görüşlerini şöyle açıklıyordu: “Memleketimizin her müsait mıntıkasında şeker fabrikalarının çoğalması ve süratle memleketin şeker ihtiyacının temini mühim hedeflerimiz sırasında tanınmalıdır.”

                  Bu görüş doğrultusundan hareketle, tarım ve sanayi dalında yöre ve yurt ekonomisine katkıda bulunmak amacıyla yeni şeker fabrikalarının kurulmasına ihtiyaç doğmuştur. Bu amaçla milli bankalarımızın 3.600.000 TL ortaklığı ile Anadolu Şeker Fabrikaları A.Ş. kurulmuş ve bu şirket Turhal Şeker Fabrikasının temelini 7 Ekim 1933 tarihinde atmıştır. Almanay-Buckaurwolf firmasına ihale edilen bu fabrika 26 Eylül 1934 de işletmeye açılmıştır.

                 b)ÜRETİM:

                Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. içerisinde ve yöresel Özel ve Kamu sektöründe önemli bir yere sahip olan Turhal Şeker Fabrikası, kendine özgü çalışma ve hizmet anlayışıyla, tarım ve üretim alanlarında günümüz standartlarına uygun çağdaş çalışmalar yaparak, birim alanlardan daha çok ürün alımı, üretimde ise en düşük maliyetle en kaliteli şeker üretimini hedeflemiştir.

                 Bugün 3 il sınırları içerisinde yaklaşık 36 bin çiftçi ailesi 275 bin dekar alanda pancar tarımı yapmaktadır. 11 adet Zıraat Bölge Şefliği ve 33 adet pancar alım merkezinde yürütülen çalışmalar kapsamında pancar çiftçisine tarım makineleri, mücadele ilaçları, tohum, gübre ve teknik bilgi aktarımı konularında destek olunmaktadır.

                 Şeker pancarı buğdaydan 18, ayçiçeğinden 4 kat daha fazla iş gücü istihdam etmektedir. Yöremizde pancar üretimi miktar bakımından buğdaydan sonra ikinci sırada yer almaktadır. Pancarın yarattığı katma değer, seçenekleri olan buğdaydan 3 kat, ayçiçeğinden 2 kat daha fazladır.

                  Yaratılan katma değer, istihdam, iç ticaret, kırsal yaşamın korunması ve bölgesel gelişmişlik farkları azaltılmasına yaptığı büyük katkılar göz önüne alındığında şeker üretiminin ekonomik bir zorunluluk olduğu görülmektedir.

              c)İSTİHDAM:

              Pancarın ekimi, çapası, sulaması ve hasadı dönemlerinde mevsimlik olarak 275.000 dekar alanda pancar üretimi yapan çiftçilerimize yaklaşık 33.000 kişilik 150 gün iş imkanı sağlamaktadır.

              Üretilen pancarın tarladan kantara, kantardan fabrikaya taşınması, üretimde kullanılan işletme malzemeleri ile üretim neticesinde elde edilen Şeker, Melas, Alkol ve Küspenin iç ve dış piyasalara arzı, yöremizdeki nakliyecilere iş olanakları yaratmaktadır.

               d)SOSYAL FAALİYETLER:

               Turhal Şeker fabrikası, Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş. Genel Müdürlüğünün talimat ve direktifleri doğrultusunda; öncelikle yöre halkına, sanayiciye, tüccara, esnafa, çiftçiye ve çalışanlara; hatasız, sürekli, daha iyi ve daha hızlı hizmetler vermekte, diğer devlet kuruluşları ile koordinasyonu sağlayarak iş hayatının önündeki bütün engelleri ortadan kaldıracak şekilde çalışmalar yapmaktadır.

B-    TARIM VE HAYVANCILIK

             1-TARIM

              İlçe ekonomisinde tarım önemli bir yere sahiptir. İlçenin doğal yapısı zengin bir tarımsal üretime olanak yaratır. Yeşilırmak’ın suladığı verimli ovalar başlıca üretim alanlarıdır. Karadeniz’le İç Anadolu Bölgesi arasında yer alan bu geçit alanındaki ilçede değişik iklimlerin bir arada oluşu çok çeşitli ürünler yetiştirilmesine elverişli bir ortam yaratmıştır.

               İlçemiz arazisinin dağılımı aşağıdaki şekildedir.

               Çayırlık ve mera.....................:       8.908   Ha

               Ormanlık ve fundalık.................:  40.386   Ha

               Tarım dışı arazi.....................:       16.426   Ha

                               TOPLAM              91.100   Ha 

              Bitkisel üretimde, tahılların ege menliği azalmakta, sanayi bitkileriyle bağ-bahçe ürünlerinin ağırlığı giderek artmaktadır. İlçe, bitkisel üretim ağırlığı içinde, tahıllardan buğday,arpa ve mısırın;baklagillerden nohut,mercimek ve fiğin; sanayi bitkilerinden ise tütün, şekerpancarı, mahlep ve ayçiçeğinin önemli bir yeri vardır.

             Tütün tarımı, geçmişte olduğu gibi, bugün de önemini korumaktadır. Şeker pancarı ekimi ise ilçede 1930’larda Turhal Şeker Fabrikası’nın kurulmasıyla başlamıştır.

             Tarımın önemli kollarından birini oluşturan meyvecilikte, üzüm ve elma üretimi ağırlıklı yer tutar. sebze üretiminde ise en önemli ürün, domatestir.

              Meyve ve sebze tarımıyla sanayi bitkilerine genel olarak, ilin en verimli sulu tarım alanları ayrılmıştır. buna karşın, tahıl üretiminde geniş ölçüde iklim koşullarına bağlı olarak kuru ve nadaslı tarım uygulanır.

              İlçe arazisinin büyük bir kısmı sulanabilen arazidir. Tarıma elverişli, olan bu arazilerin çoğu Yeşilırmak’tan su alan sağ ve sol sahil su kanallarından elde edilen su ile sulanmaktadır. Sulanan arazi; 14887 ha, sulanmayan arazi; 17008ha, sulanmaya açılacak olan ise; 3465 ha dır.

              İlçemiz arazisinde yetiştirilmiş olan en önemli ürünler şekerpancarı ve hububattır. Bunun yanında son zamanlarda sebze ve meyve üreticiliği özelikle domates yetiştirilmesi önemli bir yer tutmaktadır.Kavak üretimi, son zamanlarda azalmakla birlikte,  yine de ilçe ekonomisinde önemli bir yer tutmaktadır.

             2- HAYVANCILIK

              Şeker Fabrikasının kurulmasından sonra, halkın önemli, geçim kaynaklarından birisi de hayvancılık olmuştur. İlçede büyük baş hayvan sayısı 45.000, küçük baş hayvan sayısı ise 35.000 kadardır. Her hafta çarşamba günleri çevrenin en büyük pazarlarından birisi olan hayvan pazarı kurularak, ilçe içi ve dışında canlı hayvan satışı yapılmaktadır.

              Bu arada yetiştirilen hayvanlar, belediye ve özel sektöre ait tesislerde kesilerek satışı yapılmaktadır.

               Hayvansal ürünler arasında süt, yoğurt, tereyağı, peynir ve yapağı önemli bir yer tutmaktadır.

              İlçede; arpa, fiğ, yulaf, çavdar gibi hayvan yemi olarak kullanılan bitkilerin tarımı oldukça yaygındır. Bunun yanında, Turhal Şeker Fabrikası ve buna bağlı olarak gelişen şeker pancarı tarımı, Turhal Süt ve Mamulleri Fabrikası, Kazova  Zootekni Araştırma Kurumu gibi kuruluşlar, hayvancılığın gelişmesini olumlu yönde etkilemektedir.

              İlçede küçükbaş hayvanlardan en çok koyun ve keçi vardır. Koyunlardan akkaraman, karayaka, dağlıç, ve karagül ırkları yetiştirilmektedir.

              Büyükbaş hayvanlardan en çok sığır beslenir.  Büyükbaş hayvanlardan,  hem koşum hayvanı olarak, hem de sütü için manda beslenir. At ve eşek gibi koşum hayvanlarının sayısı da oldukça fazladır.

              1970’ten sonra, kültür ırkı tavuk yetiştiriciliği ve modern kümes yapımına yönelik çalışmalar yayılmaya başlamıştır.

               Zengin bir bitki örtüsüne sahip olan ilçede arıcılık da yapılmaktadır.     

             3-MADENCİLİK

            Turhal’ın Hacılar Köyü çevresindeki metilen antimuan yataklarının ekonomiye büyük bir katkısı vardır. Bu yatakların toplam rezervi 124.000 ton kadardır.

              Turhal yöresi antimonlar, Özdemir Antimuan Madenleri Ltd şirketince işletilmektedir. Türkiye’nin 1975’te toplam 8.900 ton olan antimuan üretim kapasitesinin %4.5’ini oluşturan 400 tonluk bölümü bu kuruluştaydı.1982 ‘de bu kuruluş 879 ton regülüs ve konsantre antimon üretmişti.

             Turhal çevresindeki 10.004.000 m3 jeolojik rezervli oniks yataklarına zaman, zaman işletilmektedir. Bu yataklardan açık yeşil, beyaz ve sarımsı renkte oniksler elde edilir.Dayanıklı ve işlemeye elverişli olan bu mermerler, özellikle özellikle süs eşyası yapımında kullanılır. Turhal’da ayrıca az miktarda manganez vardır.

KÜLTÜR

            Yemekler     

 İlçede yemek kültürü çok çeşitli olup, bunlardan bazıları aşağıda sıralanmıştır:         

  Çökelekli, Bat, Madımak, Keşkek, Bakla dolması, Tokat kebabı, Mısır pastası, Turhal çöreği,  Pancar tatlısı başlıca yemek çeşitleridir.

           Efsaneler     

İlçede başlıca efsaneye konu olan olayların başında, Kaz Gölünde Ölen Gelinin Efsanesi ve Kesikbaş Efsanesi gelir.

            A-AHŞAP OYMACILIĞI: İlçemiz yöresinde, insanların ekonomik güçlerini ve yaptıkları meslekleri belirtir, ihtişam ve özellikte, kapılarda “Ahşap Oyma-Süslemeleri” ve “Kapı Tokmakları” kullanılmaktadır.. Tokat evlerinde dış mekân süslemeleri kadar iç mekân süslemeleri de konut sahibinin sosyal statüsünü göz önüne sermektedir. Bunların dışında “kalem iş” tekniğiyle dolap kapıları üzerine boyama ve oyma tekniğiyle süslemeler dikkat çekmektedir. Ve değer biçilemeyen tavan göbekleri misafir odası süslemelerinde, Ahşap oymacılığı raflarda, lambalıklarda, dış aydınlatma apliklerinde, sehpa masalarda, evrak sandıkları ve çeyiz sandıklarında kullanılmaktadır.      

            B-KALIP OYMACILIĞI: Tokat bölgesi 15. ve 16. yüzyıllarda Anadolu’nun yazmacılık merkezi olmuştur. Yazma desenlemeleri, önceleri kalem işiyle yapılırdı. Kalıp tekniğinin gelişmesi ile önce kalıpla kalemin bir arada kullanıldığı “Kalıp-Kalem Yazmaları” sonradan da tümüyle “Kalıp Yazmalar” yaygınlaştı.Tokat yöresinde 1300’lü yıllarda başlanan kalıp oymacılığı günümüzde;      - Tokat beşlisi - Dramalı      - Tokat üzümlüsü - Karanfilli      - Elmalı - Kaşık sapı      - Çengel köy - Şal deseni      - Geyikli - Osmanlı Turası      - Dokuz dallı gibi kalıp desenleri kalmıştır.      Baskı kalıpları sulak yerlerde yetişen oldukça yumuşak olduğundan kolay oyulan ıhlamur ağacından yapılmaktadır.      Bunların kimi kalem işi, kimi dolgu desenler ve elvan kalıbıdır.      Yazma desenlemenin baş örtüsü dışında kullanılması kalıplarında farklı formatlarda çalışmasını beraberinde getirmiştir.     

            C-YAZMA BASKICILIĞI: Tokat, 15. ve 16. yüzyıllarda Anadolu’nun merkezi olduğu yazmacılıkta günümüzde de az da olsa üretime devam etmektedir. Yazmaların boyamasında Alizar’ın, sabitleştirmede ve sarı soya elde etmede tetri, şap, paslı çivi, sığırkuyruğu, kitre (geven) kullanıldığı, amonyak odası yerine hayvan barınaklarının kullanıldığı dönemlerde yavaş yavaş daha kolay çalışma olan “Serigrafi Baskıya” kayan Tokat esnafı bu sanatı yörede yoğun oranda yaşayan Ermeni asıllı vatandaşlardan kendi gayretleriyle öğrenmişlerdir. Tokat’ın ekonomisinde yan dal olan kalıp, ip kumaş ve boyama sanayisini de geliştiren yazmacılık günümüzde ülkemiz modacılarının tarafından Amerika ve Avrupa ülkelerinde de podyumlara taşınarak ilgileri üzerine toplamıştır.

            İlçe'de Oynanan Halk Oyunları  

Turhal Halk Oyunları halay türünde oyunlardır. Oyunlar Ağırlama, Yanlama ve Yelleme olmak üzere üç bölümden oluşur. Ağırlama bölümü oyunun en yavaş kısmıdır. Yanlama bölümü ağırlama bölümündeki hareketlerin biraz hızlandırılmışıdır. Yelleme bölümü çok hareketlidir. Hareket bakımından Ağırlama ve Yanlama bölümlerinden farklıdır. Tokat Halk Oyunları genellikle köylerde erkekler tarafından oynanır. Günümüzde karma olarak veya yalnızca kadınlar tarafından da oynanır. Oyunlar genellikle davul zurna eşliğinde oynanır. Sazla veya kavalla oynanan türleri, sözlü karşılıklı atışmalı olarak da oynanır.

            Festival ve Şenlikler

            b) Belde ve köylerde yapılan festivaller: İlçemiz Yenisu, Ulutepe ve Çaylı beldelerinde, dostluk, kardeşlik, sevgi, saygı çerçevesinde kültür ve dayanışmayı sağlamak için her yıl, Yenisu beldesinde Gözderesi festivali, Ulutepe Beldesinde su festivali ve Çaylı beldesinde ise Hubyar Kuyusu Dostluk ve Kardeşlik festivali adı altında etkinlikler yapılmaktadır. İlçemiz Kargın köyünde; türbesi bulunan, Aziz Baba ile ilgili olarak her yıl Aziz Baba Şenlikleri yapılmaktadır.